شهرستان ایرانشهر در میان دیگر شهرستانهای بلوچستان دارای بیشترین و در عین حال با ارزش ترین آثار باقی مانده از دوران پیش از تاریخ می باشد. واقع شدن در شاهراه ارتباطی تمدنهای بزرگ نیمه شرقی فلات ایران در هزاره های سوم و چهارم قبل از میلاد و وجود شرایط مناسب زیست محیطی دو عامل مهم برای تحقق این ویژگی ها است . شواهد این تنوع و گستردگی آثار زندگی را می توان به صورت تپه ها , محوطه ها , گورستانها و... در جای جای شهرستان ایرانشهر مشاهده نمود.

یكی از مهمترین كانون های متعلق به دوران پیش از تاریخ و هزاره های دوم و سوم پیش از میلاد , گورستان « اسپیدژ » می باشد. « اسپیدز » یا « اسپیدژ » به معنای دژ سفید , نام خود را از قلعه ای به همین نام از دوره اسلامی گرفته كه با سنگ لاشه سفید رنگ با نخلستان سرسبز و انبوه و چشمه ای گوارا در فاصله 40 كیلومتری جنوب غرب شهر بزمان واقع شده است .

عدم انجام به موقع بررسی و شناسایی باستان شناسی در ایرانشهر موجب شد این مكان تا دستبرد حفاران غیرمجاز همچنان ناشناخته باقی بماند تا اینكه تب دستیابی به دفنیه های احتمالی از مناطق استان همجوار (جیرفت كرمان ) به این منطقه نیز سرایت كرد و بسیاری از آثار این گورستان به غارت رفت و یا نابود گردید. همین امر سبب شناسایی و در نهایت ثبت آن به شماره 6745 در فهرست آثار ملی كشور طی سال 1381 گردید .

در بررسی اضطراری چند روزه شهریور ماه 81 در بخش بزمان كه توسط كارشناسان میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان به عمل آمد , آثار فراوانی از دوره های مختلف تاریخی و اسلامی شناسایی گردید. گورستان اسپیدژ با حدود 25 هكتار وسعت در بردارنده آثار دو دوره متمایز , یكی دوره اسلامی و دیگری دوره پیش از تاریخ می باشد. دوره اسلامی آن شامل بقایای قلعه سنگی , استحكامات سنگ چین و قبور آن می باشد كه عموما در جنوب شرق این محوطه واقع شده است . دوران پیش از تاریخ آن نیز غارهای شماره 1 و 2 و قسمت اعظم محوطه را به خود اختصاص داده است . آثار این دوران خود متعلق به دو دوره كوتاهتر زمانی , هزاره سوم قبل از میلاد و عصر برنز و دیگری اواسط هزاره دوم قبل از میلاد و اواخر عصر برنز جدید و آغاز عصر آهن می باشد.

متاسفانه بیشتر حفاریهای غیرمجاز و تخریب آثار در همین مناطق صورت گرفته و سبب به هم ریختگی آثار سطحی این دو دوره با هم شده است . كاوش های صورت گرفته در تیر و مرداد امسال حكایت از آن دارد كه ساكنان اولیه « اسپیدژ » در هزاره های سوم و دوم قبل از میلاد از سطح دانش و فن آوری بالایی در زمینه های گوناگون برخوردار و از رفاه اجتماعی نسبی بالایی نیز بهره مند بوده اند. آنان با دانش ذوب فلزاتی همچون مس و حتی در دوره ای با نحوه ذوب آهن آشنا بوده و كانی مس را از كانسارهای همجوار همچون « گربودار » و « مادرمكسان » استخراج و پس از استحصال مس , انواع ابزار و اشیا مسی و مفرغی می ساخته اند.

از این اشیا می توان جهت ساخت انواع ظروف همچون كاسه , پیاله , لیوان , ظروف دارای لوله یا آبریز ناودانی شكل , ملاقه و ابزارآلاتی همچون درفش , سمبه , سوهان , ابزار چهارپهلوی نوك تخت و ابزار مفتولی نوك گرد و نوك پهن و سلاح های مفرغی همچون كارد , خنجر , تبر و سر پیكان و سایر اشیا همانند مهرهای استامپی , پیكرك , آینه های گرد و دسته دار , مهره , سنجاق سرو ... بهره برد. ساكنان اولیه اسپیدژ علاوه بر فلزگری به تراش و صیقل سنگهای تزئینی و نیمه بهادار كه از دور و نزدیك تهیه شده بود پرداخته و از سنگهایی به جنس عقیق , لاجورد , مرمر , آهك , و چخماق , انواع مهره به اشكال گرد , بیضی , لوزی , استوانه ای یا خمره ای و مهره های دوكی شكل می ساختند.

با نگاهی به آثار مكشوفه در قبور « اسپیدژ » می توان به نوعی از آغاز شكل گیری جامعه طبقاتی از نظر میزان سطح رفاه و موقعیت و منزلت اجتماعی دست یافت . با تقسیم كار , مشاغل و حرفه های تخصصی گوناگونی نظیر سنگ تراشی و ابزارسازی , فلزكاری , سفالگری , حصیربافی (احتمالا پارچه بافی ) و تجارت به وجود آمده بود. افراد مختلف در دوره های مورد بحث برای احراز مالكیت خود از مهرهای استامپی كه از جنس سنگ یا فلز ساخته شده بود , استفاده می كرده اند و اندازه , نقش و حتی جنس مهرها بیانگر میزان اعتبار اجتماعی صاحبان آنها محسوب می گردید.

تاكنون تعداد زیادی مهر و اثر مهر استامپی با نقوش حیوانی همچون نقش پرنده و حیوانات درنده خصوصا از دوره پایانی عصر برنز و آغاز عصر آهن بدست آمده است . نقش انسان بر روی ظروف سفالین برای اولین بار در سیستان و بلوچستان , در این محل ظاهر گشته است . نقوش سفالینه های « اسپیدژ » شامل نقوش انسانی , حیوانی , نباتی و طبیعت بی جان منطقه می باشد. از نقوش عمده حیوانی نیز می توان نقوش جانوران و حیوانات بومی منطقه مانند نقش بزسانان (كل , قوچ , میش , آهو , جبیر) , عقرب , مارولاك پشت و نقوش گیاهان و درختانی همچون نخل خرما , خوشه گندم و نیز نقوش طبیعت بی جان همچون نقوش تپه , كوه , كوهستان , خورشید و امواج آب اشاره نمود.

فرم قبور هزاره سوم قبل از میلاد (عصر برنز) اسپیدژ عموما گور دخمه ای یا سردابه ای شكل بوده , به گونه ای كه جسد را به صورت چمباتمه درون فضای كروی و دخمه شكل آن گذاشته و اشیای تدفینی را پیرامون آن قرار می داده و نهایتا ورودی را با سنگ لاشه مسدود می نمودند.

از نظر تعداد اشیا تدفینی , قبور با هم تفاوت زیادی داشتند كه در این میان قبوری با 44 و دیگری با 60 شیئی فرهنگی بیشترین آثار مكشوفه را به خود اختصاص داده اند.

در این قبور , یك ظرف سفالین مكعب مربع شكل خاكستری رنگ منقوش بدست آمد كه در نوع خود در ایران بی نظیر است . از جمله دستاوردهای مهم دیگر می توان به كشف ابزار و وسایل كار یك هنرمند فلزگر در قبور متعلق به پایان عصر مفرغ و آغاز عصر آهن اشاره نمود. آثاری شامل ملاقه مفرغی , بوته یا ظرف گلدانی شكل مخصوص ذوب فلز (مس ) كه داخل آن از مس مذاب سرد شده پر می باشد , به همراه انواع ابزارهای نوك گرد و نوك تخت (دو سر تخت ) مفرغی چهار پهلو یا گرد و انواع سمبه و ابزارآلات نوك تیز یا نوك پهن آهنی بدست آمده كه در نوع خود بی نظیر یا كم نظیر می باشند.

همچنین یكی از آثار حیرت آوری كه در این كاوشها بدست آمد , یك سر پیكان سنگی بود. دو ویژگی خاص این سر پیكان را از سایر پیكانهای سنگی پیش از تاریخ متمایز می نماید كه یكی ساخته شدن بوسیله تراش و صیقل كاری و نه تراشه برداری است و دیگری , ساخت آیرودینامیك لبه های آن می باشد به صورتیكه یك طرف آن كاملا صاف بوده و طرف دیگر دارای انحنا و قوس برای چرخش در هوا و سرعت و طی مسافت بیشتر بوده است .

تب دستیابی به دفینه های احتمالی به این گورستان هم سرایت كرد و بسیاری از آثار آن به غارت رفته و یا نابود گردید. گورستان اسپیدژ با حدود 25 هكتار وسعت دربردارنده آثار دو دوره متمایز یكی دوره اسلامی و دیگری دوره پیش از تاریخ می باشد.

ساكنان اولیه اسپیدژ در هزاره های سوم و دوم قبل از میلاد از سطح دانش و فن آوری بالایی در زمینه های گوناگون برخوردار بوده اند. برای اولین بار در آثار باستانی سیستان و بلوچستان , نقش انسان برروی ظروف سفالین در این گورستان گردیده است .

در قبور این گورستان یك ظرف سفالین مكعب مربع شكل خاكستری رنگ منقوش بدست آمده كه در نوع خود در ایران بی نظیر است . از جمله دستاوردهای مهم می توان به كشف ابزار و وسایل كار یك هنرمند فلزگر در قبور متعلق به پایان عصر مفرغ و آغاز عصر آهن اشاره نمود.

()ارسال نظر